Πριν από 52 χρόνια η Πορτογαλική Επανάσταση των Γαρυφάλλων (Revolução dos Cravos) ανέτρεψε τη φασιστική δικτατορία του Σαλαζάρ (António de Oliveira Salazar, 28/4/1889 – 27/7/1970) και του Καετάνο (Marcello Caetano, 17/8/1906-26/10/1980) μετά από δεκαετίες δικτατορικής διακυβέρνησης. Τη νύχτα της 24ης προς 25η του Απρίλη 1974, ενώ το δικτατορικό καθεστώς στην Πορτογαλία συμπλήρωνε 48 χρόνια (1926-1975), γκρεμίστηκε από ένα στρατιωτικό κίνημα για την ανατροπή του καθεστώτος. Κάπως έτσι αρχίζει η «Επανάσταση των Γαρυφάλλων» ή αλλιώς η «Επανάσταση του Απρίλη». Πρωτεργάτες ήταν το Κίνημα Ενόπλων Δυνάμεων – ΚΕΔ, (Movimento das Forcas Armadas), μια οργάνωση που συγκέντρωνε στους κόλπους της πολλούς κατώτερους και μεσαίους αξιωματικούς αλλά και ορισμένα υψηλόβαθμα στελέχη των πορτογαλικών Ενόπλων Δυνάμεων.
.
Το 25% του πληθυσμού ζούσε σε παράγκες, ενώ η μετανάστευση ήταν σταθερή με ρυθμό 1,5% ετησίως. Η προσπάθεια διατήρησης των αποικιών της Πορτογαλίας στην Αφρική (Αγκόλα, Μοζαμβίκη, Γουινέα Μπισάου, Πράσινο Ακρωτήριο. Άγιος Θωμάς και Πρίγκιπας) και την Ασία (Μακάο, Γκόα, Νταμάν, Ντιού, Ανατολικό Τιμόρ) απορροφούσε το 40% του προϋπολογισμού, εξαθλιώνοντας τα λαϊκά στρώματα. Οι αποικιοκράτες της Πορτογαλίας δεν μπορούσαν να καταβάλουν το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα σ’ αυτές τις χώρες. Η οικονομική αιμορραγία και οι διογκούμενες απώλειες προκαλούσαν τη λαϊκή οργή. Αυτό που συνένωνε ουσιαστικά τα μέλη του ΚΕΔ ήταν η πεποίθηση ότι έπρεπε να τερματιστεί η αποικιοκρατική παρουσία της Πορτογαλίας, αλλά και να τεθεί τέρμα στην δικτατορική διακυβέρνηση της χώρας, που είχε οδηγήσει σε εξαθλίωση μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Η κρίση, που μάστιζε την Πορτογαλία την εποχή εκείνη, οξύνονταν από τον υπερδεκαετή αποικιακό πόλεμο που διεξήγαγε το φασιστικό καθεστώς της στην Αγκόλα, τη Μοζαμβίκη και τη Γουινέα. Ο μισός και πλέον κρατικός προϋπολογισμός είχε διατεθεί γι’ αυτόν το ληστρικό πόλεμο με άμεσο συνεπακόλουθο την αύξηση της φτώχειας και την ένταση της δυσαρέσκειας στο λαό και στο στρατό. Παράλληλα, η διαρκής κοινωνική υποβάθμιση των στρατιωτικών, η πολιτική και ηθική ανυποληψία του καθεστώτος του λαομίσητου Καετάνο (που διαδέχθηκε τον δικτάτορα Σαλαζάρ μετά τον θάνατό του) και η ισχυρή επιρροή στον πορτογαλικό λαό του παράνομου Κομμουνιστικού Κόμματος, ήταν παράγοντες που άνοιξαν τον δρόμο για την ανατροπή του φασιστικού καθεστώτος.
Η επανάσταση θα ήταν ένα σημείο καμπής στην πορτογαλική ιστορία και θα έδινε, για κάποιο διάστημα, νέα πνοή στη νίκη του σοσιαλισμού στην Ευρώπη. Άνοιξε το δρόμο για την ανεξαρτησία για τις πορτογαλικές αποικίες στην Αφρική, των οποίων ο μακρύς και έντονος αγώνας για την απελευθέρωση ενέπνευσε τους επαναστάτες στην Πορτογαλία να ξεσηκωθούν ενάντια στο φασιστικό κράτος.
.
Η «Επανάσταση των Γαρυφάλλων» πήρε το όνομά της από τη χειρονομία της κατοίκου της Λισαβόνας Καέιρο (Celeste Martins Caeiro, 2/5/1933 – 15/11/2024) μιας κομμουνίστριας εργαζόμενης στο εστιατόριο «Sir» στο κτίριο Franjinhas, η οποία στις 25 Απρίλη 1974 έβαλε ένα γαρύφαλλο στην κάννη του όπλου ενός επαναστατημένου στρατιώτη που βρισκόταν στο δρόμο. Ήταν η εποχή του γαρύφαλλου και πρώτα οι ανθοπώλες και στη συνέχεια όλος ο λαός ακολουθώντας το παράδειγμά της, άρχισαν να μοιράζουν μαζικά κόκκινα γαρίφαλα στους στρατιώτες.
Επειδή πολλοί αναγνώστες ήταν αγέννητοι ή μικρά παιδιά εκείνην την εποχή, αλλά και για να επανέλθουν στη μνήμη των μεγαλύτερων, ας κάνουμε μια αναδρομή στα γεγονότα των ημερών.
.
Το χρονικό δύο ημερών της έναρξης της Επανάστασης
Οι αξιωματικοί των χερσαίων δυνάμεων που προετοίμαζαν το στρατιωτικό πραξικόπημα βασίστηκαν κυρίως στις στρατιωτικές μονάδες υπό τη διοίκηση τους, με επικεφαλής τον Οτέλο ντε Καρβάλιο (Otelo Nuno Romão Saraiva de Carvalho, 31/8/1936-24/7/2021). Οι ιδέες του «Κινήματος των Λοχαγών» (αποτελούνταν κυρίως από λοχαγούς που είχαν συμμετάσχει στον Αποικιακό Πόλεμο και είχαν την υποστήριξη αξιωματικών της εθνοφρουράς) υποστηρίχθηκαν από το ναυτικό και την αεροπορία. Η έκκληση, που διανεμήθηκε τον Φλεβάρη του 1974, προκάλεσε ανοιχτή διάσπαση στον στρατό, αλλά βρήκε υποστήριξη μεταξύ των κατώτερων και μεσαίων επιτελείων διοίκησης. Στις 18 Απρίλη 1974, η Κεντρική Επιτροπή του Κινήματος των Ενόπλων Δυνάμεων προγραμμάτισε μια στρατιωτική επιχείρηση για την ανατροπή του καθεστώτος για τις 25 Απρίλη 1974. Το πρωί της 25ης Απρίλη 1974, πολεμικά πλοία των χωρών του ΝΑΤΟ εισήλθαν στα χωρικά ύδατα της Πορτογαλίας.
Στη διάθεση των διοργανωτών της εξέγερσης ήταν ένα σύνταγμα μηχανικού, μια σχολή στρατιωτικών διοικητών, ένα ειδικευμένο τάγμα πεζικού ««caçadores»» (κυνηγών), ένα σύνταγμα ελαφρού πυροβολικού, μια ομάδα όπλων, ένα σύνταγμα πεζικού, ένα κέντρο εκπαίδευσης πυροβολικού, η 10η ομάδα πεζοναυτών, τρεις στρατιωτικές σχολές στρατιωτικών στο Santarémκαι ένα εκπαιδευτικό κέντρο «ειδικών επιχειρήσεων». Στις 22 Απρίλη, όλες οι μονάδες πιστές στο «Κίνημα των Λοχαγών» τέθηκαν σε επιφυλακή. Όσοι μυήθηκαν στα σχέδια των επαναστατών γνώριζαν τη μυστική εγκύκλιο της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΕΔ:
.
«Η έναρξη της λειτουργίας πρέπει να επιβεβαιώνεται με ένα από τα δύο σήματα που καθορίζονται στις παραγράφους 2 και 3.
2. Στις 24 Απρίλη, στις 22:55, ο ραδιοφωνικός σταθμός «Emissores Assosiados de Lizboa» θα μεταδώσει ότι ώρα Λισαβόνας είναι 22:55. Θα ακολουθήσει η εκτέλεση του τραγουδιού του Paulo di Carvalho «Depois da Despedida».
3. Μεταξύ 00:00 και 01:00 της 25ης Απριλίου, στον ραδιοφωνικό σταθμό Renacensa, ο εκφωνητής θα διαβάσει την πρώτη στροφή του τραγουδιού «Grandula, vila morena» του συγγραφέα José Afonso.
Οποιοδήποτε από τα σήματα που αναφέρονται στις παραγράφους 2 και 3, ακόμη και αν ακουστεί μόνο ένα από αυτά, επιβεβαιώνει πλήρως την έναρξη μιας στρατιωτικής επιχείρησης, η οποία από εκείνη τη στιγμή καθίσταται μη αναστρέψιμη.Ώρα έναρξης: 03:00 της 25ης Απριλίου 1974. Κωδικός «κουράγιο», παρασύνθημα «Για τη νίκη».»
Το σχέδιο της στρατιωτικής επιχείρησης προϋπέθετε ότι η ανατροπή του καθεστώτος θα εξελισσόταν σε μάχες που θα διαρκούσαν από μία έως τρεις εβδομάδες…
Στις 24 Απρίλη και ώρα 22:00 εγκαταστάθηκε το αρχηγείο του Κινήματος των Ενόπλων Δυνάμεων στη θέση του Συντάγματος Μηχανικού Νο 1 (SR1) στην οικιστική περιοχή Ποντίνχα (Pontinha) της Λισαβόνας. Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν: ο Ταγματάρχης Οτέλο ντε Καρβάλιο (Otelo Saraiva di Carvalho, 31/8/1936-25/7/2021) ο Υποπλοίαρχος Vitor Crespο, ο Ταγματάρχης Sanchez Osorio, ο Αντισυνταγματάρχης Γκαρσία ντος Σάντος, ο Αντισυνταγματάρχης Fischer Lopes Pires, ο Ταγματάρχης Hugo dos Santos, ο Λοχαγός Luis Macedo (υπεύθυνος για τη φύλαξη του διοικητικού σταθμού), ο Ταγματάρχης José Maria Azevedo (υποστήριξη για τη λειτουργία του σταθμού διοίκησης).
Στις 22:55, ο εκφωνητής του ραδιοφωνικού σταθμού Emissores Assosiados di Lizboa μετέδωσε τη φράση: «Σε πέντε λεπτά θα χτυπήσει η ώρα 23, αλλά εν τω μεταξύ σας προσκαλώ να ακούσετε το τραγούδι του Πάουλο Καρβάλιο (Paulo de Carvalho) «E Depois do Adeus».
Περίπου 200 αξιωματικοί στην ηπειρωτική Πορτογαλία έλαβαν το σήμα αναμονής και συντόνισαν τα ραδιόφωνά τους στον καθολικό ραδιοφωνικό σταθμό Rádio Renascençaεν αναμονή της δεύτερης πρόσκλησης για δράση.
Το δεύτερο σήμα δίνεται στις 00:20, όταν το τραγούδι «Grândola, Vila Morena» του Ζέκα Αφόνσο (Zeca Afonso) μεταδίδεται από την εκπομπή «Limite» του ραδιοφωνικού σταθμού Rádio Renascença, γεγονός που επιβεβαιώνει το πραξικόπημα και σηματοδοτεί την έναρξη των επιχειρήσεων. Ο εκφωνητής που βρίσκεται σε υπηρεσία κατά τη διάρκεια αυτής της εκπομπής είναι ο Λέιτε ντε Βασκόνσελος (Leite de Vasconcelos, 4/8/1944-29/1/1997), δημοσιογράφος και ποιητής από τη Μοζαμβίκη.
Γύρω στις τρεις το πρωί της 25ης Απριλίου, φάλαγγες τεθωρακισμένων οχημάτων κινήθηκαν προς τη Λισαβόνα από τις Tomar, Vendas Novas, Santarem, Figueira da Foz, Viseu, Mafra και από τη ναυτική βάση Alfeite.
.
Η εξέγερση πραγματοποιείται με τη συνεργασία διαφόρων στρατιωτικών σχηματισμών που αναπτύσσουν συντονισμένη δράση. Στο Βορρά, μια δύναμη του CICA 1 υπό την ηγεσία του αντισυνταγματάρχη Κάρλος Αζερέντο (Carlos de Azeredo) καταλαμβάνει το Αρχηγείο της Στρατιωτικής Περιφέρειας του Πόρτο (Porto). Οι δυνάμεις αυτές ενισχύονται από δυνάμεις που καταφθάνουν από το Λαμέγκο (Lamego). Δυνάμεις του BC9 της Βιάνα ντο Καστέλο (Viana do Castelo) καταλαμβάνουν το αεροδρόμιο Πεδράς Ρούμπρας (Pedras Rubras). Δυνάμεις του CIOE καταλαμβάνουν την ραδιοτηλεόραση της Πορτογαλίας RTP (Rádio e Televisão de Portugal). Το καθεστώς αντιδρά και ο υπουργός Άμυνας διατάζει τις δυνάμεις που εδρεύουν στη Μπράγκα (Braga) να προχωρήσουν προς το Πόρτο, διαταγή η οποία δεν τηρείται, δεδομένου ότι και οι δυνάμεις αυτές είχαν ήδη προσχωρήσει στο πραξικόπημα.
04:20 – Μονάδες του 5ου Συντάγματος Πεζικού στη Λισαβόνα κατέλαβαν τον εμπορικό ραδιοφωνικό σταθμό Radio Club Portugues στο Πόρτο, ο οποίος διέθετε ισχυρό ραδιοπομπό. Διαβάζεται στον αέρα το «Ανακοινωθέν Νο. 1» του «Κινήματος των Λοχαγών»:
«Αυτός ο ραδιοφωνικός σταθμός μιλάει εκ μέρους της διοίκησης των ενόπλων δυνάμεων.
Οι Πορτογαλικές Ένοπλες Δυνάμεις καλούν όλους τους κατοίκους της πόλης της Λισαβόνας να παραμείνουν στα σπίτια τους και να μην τα εγκαταλείψουν, διατηρώντας τη μέγιστη ηρεμία. Ελπίζουμε ειλικρινά ότι η σημασία της στιγμής που βιώνουμε δεν θα επισκιαστεί από κανένα ατύχημα σε κανέναν και ως εκ τούτου απευθύνουμε έκκληση στην κοινή λογική της αστυνομίας και των διοικητών παραστρατιωτικών να αποτρέψουν τυχόν συγκρούσεις με τις ένοπλες δυνάμεις. Τέτοιες συγκρούσεις θα ήταν περιττές. Επιπλέον, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε σοβαρές απώλειες που θα έβαζαν σε πένθος τους Πορτογάλους και θα διχάσουν το έθνος. Αυτό πρέπει να αποφευχθεί με κάθε κόστος.
Παρά την ξεκάθαρα εκφρασμένη ανησυχία ότι δεν πρέπει να χυθεί ούτε μια σταγόνα πορτογαλικού αίματος, κάνουμε έκκληση στο αστικό και επαγγελματικό καθήκον όλου του ιατρικού προσωπικού, ελπίζοντας ότι σε μεγάλο βαθμό θα έρθουν στα νοσοκομεία για να παράσχουν πιθανή βοήθεια, αλλά ευχόμαστε ειλικρινά αυτό να μην είναι απαραίτητο.»
Μετά από αυτό, ο ραδιοφωνικός σταθμός άρχισε να μεταδίδει τραγούδια που είχαν απαγορευτεί από την κυβέρνηση. Μετά την έκδοση του πρώτου ανακοινωθέντος, οι κάτοικοι της Λισαβόνας, σε αντίθεση με το κάλεσμα, βγήκαν στους δρόμους της πόλης, συναντώντας τα τμήματα των επαναστατών.
Οι μονάδες των εξεγερμένων κινήθηκαν κατά μήκος της Avenida di Liberdade προς τα κτίρια του υπουργείου Εθνικής Άμυνας, τον ραδιοφωνικό σταθμό και τον τηλεγραφείο στην Piazza Commercio.
.
Στην Πρακτική Σχολή Ιππικού, που αναχωρεί από το Σανταρέμ (Santarém), ανατίθεται ο πιο σημαντικός ρόλος: η κατάληψη της Πλατείας Εμπορίου (Terreiro do Paço). Οι δυνάμεις της Πρακτικής Σχολής Ιππικού διοικούνται από τον τότε λοχαγό Σαλγκέιρο Μάγια (Fernando José Salgueiro Maia, 1/6/1944-4/4/1992).
Στο ανάχωμα του ποταμού Τάγου, η μονάδα του λοχαγού Σαλγκέιρο Μάιααπό το Σανταρέμ συνάντησε μια φάλαγγα από άρματα μάχης ενισχυμένα με πυροβολικό που κινούνταν προς ττην Πλατεία Εμπορίου, όπου βρίσκονται τα κυβερνητικά γραφεία. Διοικητής της μονάδας που στήριξε το δικτατορικό καθεστώς ήταν ο υποδιοικητής της Στρατιωτικής Περιφέρειας της Λισαβόνας, ταξίαρχος Ρέγιες. Ένα πλήθος με γαρίφαλα έκλεισε το δρόμο της και σταμάτησε τα τανκς. Οι στρατιώτες των τανκς αρνήθηκαν να συμμορφωθούν με την εντολή του ταξίαρχου Ρέγιες να ανοίξουν πυρ στο πλήθος και στη μονάδα των επαναστατών.
Ο λοχαγός Σαλγκέιρο Μάγια φώναξε σε μεγάφωνο: «Ξεγερθήκαμε για να τελειώσουμε τον πόλεμο στις αποικίες, για να ανατρέψουμε τον φασισμό!». Ένα-ένα, τα πληρώματα των τανκς ενώθηκαν με τους επαναστάτες.
07:30 – μεταδόθηκε νέο ανακοινωθέν από το «Κίνημα των Λοχαγών». Έλεγε: «Τα ξημερώματα σήμερα, 25 Απρίλη, το ΚΕΔ πραγματοποίησε μια σειρά από ενέργειες με στόχο την απελευθέρωση της χώρας από το καθεστώς που την είχε καταπιέσει για μεγάλο χρονικό διάστημα…». Τα πλήθη στους δρόμους της Λισαβόνας φωνάζουν: «Νίκη!», «Ζήτω το Κίνημα!»
07:40 – Η μονάδα τεθωρακισμένων του Σαλγκέιρο Μάγια έλαβε εντολή να καταλάβει τους κύριους στρατώνες της Εθνικής Ρεπουμπλικανικής Φρουράς στην πλατεία Κάρμο (Praça de Carmo), όπου είχε καταφύγει ο δικτάτορας Μαρτσέλο Καετάνο και μια ομάδα υπουργών.
09:30 – Όλες οι μονάδες της Στρατιωτικής Περιφέρειας της Λισαβόνας βρίσκονται ήδη στο πλευρό του «Κινήματος των Λοχαγών». Στρατιώτες, λοχίες και κατώτεροι αξιωματικοί συνέλαβαν διοικητές που διέταξαν δράση κατά του Κινήματος.
Ο κόσμος ξεχύθηκε στους δρόμους, κερνούσαν τους στρατιώτες γάλα, τσιγάρα και φαγητό. Το σύνθημα που φώναζαν στους δρόμους, «O Povo unido jamais será vencido!» («Οι ενωμένοι άνθρωποι είναι ανίκητοι», μετάφραση του τραγουδιού «El pueblo unido jamás será vencido», αφιερωμένο στην αντίσταση στη δικτατορία της Χιλής) σηματοδότησε το τέλος της μακροβιότερης φασιστικής δικτατορίας στην Ευρώπη.
Κατά τη διάρκεια της ημέρας, η πλατεία Κάρμο είναι γεμάτη κόσμο. Οι άνθρωποι κάθονταν πάνω σε τανκς, θωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού και δέντρα, καθιστώντας αδύνατη την βοήθεια στους στρατώνες όπου είχε καταφύγει η κυβέρνηση.
14:00 – Το Radio Lisbon ανέφερε ότι τμήματα των πραξικοπηματιών του Κινήματος των Ενόπλων Δυνάμεων «σύμφωνα με το προγραμματισμένο σχέδιο» κατέλαβαν ραδιοφωνικούς σταθμούς και τηλεοπτικούς πομπούς, τα κεντρικά γραφεία της Πορτογαλικής Λεγεώνας και στρατιωτικές περιοχές στη Λισαβόνα και το Πόρτο, το κτίριο του υπουργείου Άμυνας, το αεροδρόμιο, τη φυλακή στο Fort Peniche και άλλα σημαντικά σημεία. «Η εξοχότητά του ναύαρχος Αμέρικα Τόμας (Αmerica Tomas), ο εξοχότατος καθηγητής Μαρτσέλο Καετάνο και μέλη της κυβέρνησης περικυκλώνονται από στρατιωτικές μονάδες του Κινήματος και βρίσκονται στους στρατώνες της Εθνικής Ρεπουμπλικανικής Φρουράς…»
15:07 – Το Κίνημα των Ενόπλων Δυνάμεων εξέδωσε τελεσίγραφο — η προθεσμία για τη συνθηκολόγηση των στρατιωτικών στην Κάρμο και την παράδοση στον Καετάνο είναι στις 17:00 της 25ης Απριλίου (δηλαδή λιγότερο από δύο ώρες).
Οι φασιστικές αρχές συνθηκολόγησαν. Ο δικτάτορας Καετάνο (διάδοχος του δικτάτορα Σαλαζάρ) δέχεται να παραδοθεί μόνο στον στρατηγό Σπίνολα (António Sebastião Ribeiro de Spínola, 11/4/1910-13/8/1996) που δεν συμμετείχε στο Κίνημα (είχε διατελέσει συνεργάτης του δικτάτορα Φράνκο και είχε πολεμήσει στο Στάλινγκραντ κατά της ΕΣΣΔ) για να μην «πέσει η εξουσία στα χέρια του λαού». Ο Σπίνολα στέλνει τον Μαρτσέλο Καετάνο στη Μαδέρα, με τελικό προορισμό την εξορία στη Βραζιλία.
Το αποτέλεσμα της Επανάστασης των Γαρυφάλλων
Τα ξημερώματα της 25ης του Απρίλη το κίνημα έχει επικρατήσει ολοκληρωτικά και η μισητή χούντα κατέρρευσε σε έξι ώρες. Στις 26 Απρίλη, συγκροτείται η επταμελής Επιτροπή Εθνικής Σωτηρίας (Junta de Salvação Nacional), η οποία αποτελείται από στρατιωτικούς με επικεφαλής τον Αντόνιο Σπινόλα και θα αναλάβει τη διακυβέρνηση ως μεταβατική κυβέρνηση. Η ουσία του προγράμματος του ΚΕΔ — έγγραφο που συντάχθηκε από προσωπικότητες όπως ο Ερνέστο Μέλο Αντούνες (Ernesto Melo Antunes), ο Βάσκο Γκονσάλβες (Vasco Gonçalves) και ο Βίτορ Άλβες (Vítor Alves) — συνοψίζεται, εν συντομία, στο πρόγραμμα των τριών Δ: Δημοκρατικοποίηση, Αποαποικιοποίηση, Ανάπτυξη (Democratizar, Descolonizar, Desenvolver).
Αν και το στρατιωτικό κίνημα ήταν η κινητήρια δύναμη, η εξέγερση προσέλαβε λαϊκό επαναστατικό χαρακτήρα. Από την πρώτη στιγμή φαίνεται ότι δεν είναι ένα συνηθισμένο πραξικόπημα, αλλά μια πραγματική λαϊκή επανάσταση με πρωτοστάτη τον στρατό. Χιλιάδες διαδηλωτές ξεχύνονται στους δρόμους και ενώνονται με τους στρατιώτες, απειλώντας να λιντσάρουν τους ανθρώπους του φασιστικού καθεστώτος. Η εξάπλωση της επανάστασης υπήρξε αστραπιαία. Μεγάλες και καίριες ήταν οι κατακτήσεις. Οι πολιτικοί κρατούμενοι απελευθερώνονται από τις φυλακές, οι εργάτες καταλαμβάνουν τα εργοστάσια, ενώ ακτήμονες αγρότες καταλαμβάνουν τις μεγάλες εκτάσεις γης των γαιοκτημόνων και δημιουργούν αυτοδιοικούμενους συνεταιρισμούς. Στις 28 του Απρίλη επιστρέφει στην Πορτογαλία από το Παρίσι ο ηγέτης του μικρού Σοσιαλιστικού Κόμματος (Partido Socialista, PS), Μάριο Σοάρες (Mário Alberto Nobre Lopes Soares, 7/12/1924-7/1/2017). Δυο μέρες αργότερα επιστρέφει από τη Μόσχα και γίνεται δεκτός από δεκάδες χιλιάδες λαού ο ηγέτης του Κομμουνιστικού Κόμματος (Partido Comunista Português, PCP), Αλβάρο Κουνιάλ (Álvaro Cunial, 11/11/1913-13/6/2005), ο οποίος υπήρξε για δεκαετίες πολιτικός κρατούμενος της δικτατορίας.
.
Οι δύο ηγέτες είναι οι ομιλητές στην κεντρική εκδήλωση της Εργατικής Πρωτομαγιάς, που μετατρέπεται σε ογκωδέστατο συλλαλητήριο του λαού και του στρατού για το γιορτασμό της Επανάστασης.
Τη διακυβέρνηση της Πορτογαλίας ανέλαβε για τα επόμενα δύο χρόνια η «Επιτροπή Εθνικής Σωτηρίας» με επικεφαλής τον στρατηγό Σπίνολα που θα κυβερνούσε μέχρι τις εθνικές εκλογές του 1976. Όμως το ΚΕΔ άρχισε να διαβρώνεται εκ των έσω, αφού σ’ αυτό εντάχτηκαν ανώτατοι αξιωματικοί δεξιοί, ακόμη και φασίστες, που έδειχναν ότι ήταν με το μέρος του λαού, αλλά το υπονόμευαν προκαλώντας εντάσεις και συγκρούσεις. Πρώτος και χειρότερος ο Σπίνολα που οργάνωσε δύο ακροδεξιά πραξικοπήματα, στις 28 Σεπτέμβρη του 1974 και στις 11 Μάρτη του 1975. Η αντίδραση λαού και του ριζοσπαστικού τμήματος του ΚΕΔ υπήρξε άμεση: τεράστιες διαδηλώσεις και οδοφράγματα, συναδέλφωση με τους στρατιώτες, ανακοινώσεις απ’ τα κατειλημμένα ΜΜΕ συνέτριψαν στη γέννησή τους τα πραξικοπήματα και ο Σπίνολα διέφυγε με ελικόπτερο στην Ισπανία.
Το μεγαλείο αυτής της επανάστασης έγκειται στο γεγονός ότι η δικτατορία συντρίφτηκε στους δρόμους, ως αποτέλεσμα της συμμαχίας του λαού και του στρατού. Αυτή η συμμαχία και η λαϊκή δράση σημάδευσε την πορεία των γεγονότων τους επόμενους μήνες. Η μαζική πάλη υπέρ των λαϊκών συμφερόντων υπεράσπισε και διασφάλισε τα επιτεύγματα της Επανάστασης του Απρίλη. Οι πολιτικές ελευθερίες και το δικαίωμα της συνδικαλιστικής ένωσης και δράσης κατακτήθηκαν στην πράξη πριν κατοχυρωθούν από το νόμο. Ο εργατικός έλεγχος της παραγωγής κερδήθηκε με τον αγώνα προτού νομιμοποιηθεί. Το ίδιο και η αγροτική μεταρρύθμιση, ήταν ήδη πραγματικότητα στην ύπαιθρο πριν γίνει πραγματικότητα στη νομοθεσία, με την κατάληψη των νότιων μεγάλων πορτογαλικών τσιφλικιών από το αγροτικό προλεταριάτο, που είχε μεγάλες επαναστατικές παραδόσεις και τη δημιουργία πολυάριθμων Κολεκτίβων Παραγωγής. Το 1975 τουλάχιστον 880 μεγάλες επιχειρήσεις είχαν εθνικοποιηθεί και λειτουργούσαν υπό τον έλεγχο και τη διεύθυνση εργοστασιακών επιτροπών και συνελεύσεων. Η προσωρινή κυβέρνηση, υπό την πίεση των μαζών, εθνικοποίησε τράπεζες και ασφαλιστικά ταμεία. Απαλλοτριώθηκαν τα κτήματα των μεγάλων γαιοκτημόνων. Η εθνικοποίηση των τραπεζών και άλλων κομβικών τομέων της οικονομίας, μετά την ήττα των δύο αντεπαναστατικών πραξικοπημάτων, ήρθε ως αναγκαιότητα που εκπορευόταν από την υπονόμευση της οικονομίας από το μεγάλο κεφάλαιο. Επιπλέον, αμέσως μετά την επανάσταση η προσωρινή κυβέρνηση της Πορτογαλίας προχώρησε σε συνομιλίες για την ανεξαρτησία των αποικιών της στην Αφρική, στις οποίες σε σύντομο χρονικό διάστημα παραχωρήθηκε η ανεξαρτησία τους.
.
Αυτές οι βασικές κατακτήσεις, που είναι αδιαχώριστες από την ιστορία της Επανάστασης του Απρίλη, ήταν αποτέλεσμα της λαϊκής πάλης και οργάνωσης. Επιβλήθηκαν από το λαό σε μια πολιτική κατάσταση όπου κυριαρχούσαν διστακτικά, ή ακόμη και εχθρικά προς τη διαδικασία, στοιχεία. Οι κατακτήσεις της επανάστασης χαρακτηρίστηκαν από την πάλη των μαζών και το ρόλο του Πορτογαλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, ως πρωτοπόρου και πρωτεργάτη της πάλης.
Ωστόσο, παρά τις νίκες της επανάστασης το θέμα της εξουσίας δεν είχε λυθεί. Στην Πορτογαλία είχε διαμορφωθεί μια ιδιόμορφη δυαδική εξουσία. Απ’ τη μια μεριά, η αστική τάξη που παρά τα πλήγματα δεν είχε ασφαλώς διαλυθεί, οι συστημικές στρατιωτικές δυνάμεις με επικεφαλής, μετά τη διαφυγή του Σπίνολα, τον εμπειροπόλεμο στρατηγό Εάνες (António dos Santos Ramalho Eanes, 25/1/1935-), η ΕΟΚ, οι ΗΠΑ, τα αστικά κόμματα με ισχυρότερο το σοδιαλημοκρατικό κόμμα. Ο Σοάρεζ μετά την παταγώδη ήττα των πραξικοπημάτων του Σπίνολα αποτελούσε την ελπίδα σωτηρίας του συστήματος, που προώθησε τον κοινοβουλευτικό εκφυλισμό της Επανάστασης. Ο Σοάρεζ ενώ στην αρχή της Επανάστασης έχει ελάχιστες δυνάμεις στο λαό, στη συνέχεια με τη συνδρομή του ιμπεριαλισμού, οικονομική, πολιτική, ιδεολογική αλλά και την δημαγωγική ρητορική του, που εμφάνιζε πιο αριστερό το κόμμα του απ’ το ΚΚΠ (θυμάστε τι έκανε το ΠΑΣΟΚ μετά την πτώση της στρατιωτικής χούντας στη χώρα μας το 1974;) και κατόρθωσε να κερδίσει την εμπιστοσύνη του λαού στις εκλογές.
Από την άλλη μεριά, ο εξεγερμένος λαός με τα όργανά του, λαϊκά συμβούλια και ένοπλα τμήματα, τα ριζοσπαστικά κόμματα της Αριστεράς που είχαν περιορισμένη όμως επιρροή και πολλές αντιθέσεις. Το μεγαλύτερο λαϊκό κόμμα εκείνη τη στιγμή, το ΚΚΠ, ταλαντευόταν μεταξύ σταθερότητας του συστήματος και ελεγχόμενης από το ίδιο ριζοσπαστικοποίησης. Προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στις πιέσεις των εργαζομένων και στις πιέσεις των καπιταλιστών.
Μέχρι τις εθνικές εκλογές του 1976 οι αντιθέσεις και η αστάθεια είχαν ως αποτέλεσμα τη συγκρότηση έξι διαδοχικών προσωρινών κυβερνήσεων. Η λύση στο ζήτημα της εξουσίας δόθηκε στις 25 Νοέμβρη 1975. Η κυβέρνηση υποστηρίζοντας ότι μεθοδεύεται εξέγερση επιτέθηκε στο αριστερό τμήμα του ΚΕΔ, θέτοντας σε περιορισμό τον Καρβάλιο και αξιωματικούς που ανήκαν ή επηρεάζονταν απ’ το ΚΚΠ.
.
Αντιδρώντας στην κατάσταση αυτή οργανώθηκε βίαιη εξέγερση απ’ την οργάνωση Ενωμένοι στρατιώτες θα νικήσουν (Soldados Unidos Vencerão, SUV) και την Επιχειρησιακή Διοίκηση της Ηπειρωτικής Χώρας (Comando Operacional do Continente) του Καρβάλιο στις μονάδες που υπήρχε ισχυρό κίνημα στρατιωτών. Στο πλευρό τους βρέθηκαν και οι οπλισμένοι εργάτες, ανοργάνωτοι όμως και άπειροι. Το κίνημα της 25ης Νοέμβρη 1975 υποστήριξε και η Επαναστατική Αριστερά, αλλά δεν είχε το καθοριστικό μέγεθος για ν’ αποτελέσει αποφασιστικό παράγοντα της νίκης. Το ΚΚΠ αρχικά είχε υποστηρίξει την εξέγερση στη συνέχεια αναδιπλώθηκε και κάλεσε το λαό να μείνει στο σπίτι του. Έχει μείνει ιστορική η δήλωση του Αλβάρο Κουνιάλ: «Δεν θα ρισκάρουμε τις κατακτήσεις της 25ης Απρίλη για μια χούφτα μανιασμένους αριστεριστές»…
Οπότε η ήττα της επανάστασης ήταν αναπόφευκτη. Στις 25 Νοέμβρη επίλεκτες μονάδες του στρατηγού Εάνες κινήθηκαν εναντίον των υποστηρικτών της Επανάστασης. Η αντεπανάσταση επικράτησε. Αποκαταστάθηκε η πειθαρχία! Περισσότεροι από 4.000 στρατιώτες στάλθηκαν στα στρατοδικεία, οι αριστεροί αξιωματικοί διώχθηκαν, η καταστολή χτύπησε και τις επαναστατικές οργανώσεις της Αριστεράς. Πρωτοστάτης της καταστολής της Επανάστασης υπήρξε ο σοσιαλδημοκράτης Σοάρεζ, απαιτώντας «σεβασμό στο νόμο και την τάξη με κάθε τίμημα.»
Ο Σοάρεζ κέρδισε τις πρώτες εκλογές του 1976 και σχημάτισε την πρώτη μετεπαναστατική κυβέρνηση, ενώ ο επικεφαλής των δυνάμεων καταστολής στρατηγός Εάνες αναδείχθηκε πρώτος πρόεδρος της Πορτογαλικής Δημοκρατίας. Η Πορτογαλία εισήλθε στο δρόμο της αστικής «ομαλοποίησης».
Συμπεράσματα
Η πορτογαλική επανάσταση ήταν αναμφισβήτητα, ένα από τα πιο σπουδαία γεγονότα του 1974. Όχι μόνο για τις μεταρρυθμίσεις που πέτυχε τότε, αλλά και για τις διεθνείς επιπτώσεις που είχε τόσο στην πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα (με την πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας), όσο και σε ανάλογη αλλαγή στην Ισπανία (με την πτώση του φασιστικού καθεστώτος του Φράνκο).
.
Να σημειώσουμε όμως, ότι ενώ η λαϊκή αυθόρμητη και καταλυτική κινητοποίηση σε συνεργασία με επαναστάτες αξιωματικούς του στρατού οδήγησε σε επαναστατική κατάσταση και μετασχηματισμούς, μετά από λίγους μήνες, όταν έγινε η αντεπίθεση του συστήματος (Εάνες-Σοάρες) κατά των ριζοσπαστικών στρατιωτικών τμημάτων, ο λαϊκός παράγοντας ουσιαστικά αδράνησε. Μπορεί να έγινε αυτό γιατί κυριάρχησε στη συνείδηση του λαού ο φόβος της βίαιης επανόδου της στρατιωτικής δικτατορίας. Ούτως ή άλλως, το ευμετάβλητο των λαϊκών μαζών είναι υπαρκτό φαινόμενο σε τέτοιες συνθήκες. Γι’ αυτό, η πρωτοπορία των λαϊκών επαναστατημένων δυνάμεων οφείλει να ανυψώνει συνεχώς το ιδεολογικό και πολιτιστικό επίπεδό τους και να μην υποτιμά καθόλου αυτή την παράμετρο.
Στην Επανάσταση των Γαρυφάλλων αποδείχτηκε ότι τα αστικά – μικροαστικά κόμματα δεν εκφράζουν την κυρίαρχη λαϊκή δυναμική, τους νέους ταξικούς συσχετισμούς και αναλαμβάνουν ρόλο ανάσχεσης και υπονόμευσης αυτής της δυναμικής, που τείνει να κυριαρχήσει. Στην Επανάσταση των Γαρυφάλλων, όπως συνέβη και σε άλλες, τα κόμματα αυτά λειτούργησαν ως δυναμικά τμήματα της αστικής κρατικής μηχανής, αν και τυπικά δεν ανήκουν σ’ αυτήν.
Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα του Σοάρεζ αντιμετωπιζόταν απ’ τις επαναστατικές λαϊκές δυνάμεις ως αριστερό κόμμα (κάτι που έγινε και στην μεταπολίτευση στην Ελλάδα με το ΠΑΣΟΚ). Με την αριστερή δημαγωγία το κόμμα αυτό αναδείχτηκε πρώτη πολιτική δύναμη ενσωματώνοντας εργάτες, που καλοπροαίρετα πίστευαν ότι αποτελεί μιαν εναλλακτική εκδοχή της Επανάστασης.
Σήμερα, οι κατακτήσεις της Επανάστασης του Απρίλη καθώς και οι δημοκρατικές αξίες που υιοθετήθηκαν από το πρώτο Σύνταγμα της Πορτογαλίας καταρρακώθηκαν από την ασύμμετρη επίθεση στα δικαιώματα του λαού, από την ολομέτωπη αντιλαϊκή επίθεση της φασιστικής έμπνευσης Ευρωπαϊκής Ένωσης και των διαδοχικών κυβερνήσεων της χώρας οι οποίες εφάρμοσαν σκληρές νεοφιλελεύθερες πολιτικές λιτότητας.
Η Επανάσταση του Απρίλη πέρασε στην Ιστορία. Η Πορτογαλική Επανάσταση των Γαρυφάλλων διήρκεσε λίγους μόνον μήνες, από την 25η Απρίλη 1974 μέχρι την 25η Νοέμβρη 1975. Οι πρωτεργάτες της αντεπανάστασης βάλθηκαν, σε διάστημα δύο χρόνων μετά τη νίκη της, να εξαλείψουν τις κατακτήσεις του κινήματος, να επιβάλουν λιτότητα και τις αναδιαρθρώσεις που απαιτούσαν οι διεθνείς καπιταλιστικοί οργανισμοί, ως όρο για να λάβουν απ’ το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο το ογκώδες για την εποχή δάνειο των 750 εκατ. δολαρίων, που έδεσε πλέον γερά την Πορτογαλία στους καπιταλιστικούς μηχανισμούς ελέγχου κι εξάρτησης. #
